تاریخ ساده‌جه ماراق گئدرمک اۆچۆن اوخونارسا بیر ایشه یاراماز. عینی زاماندا تاریخ ساده‌جه گئچمیشدن ده عیبارت دئییلدیر. گۆنۆمۆزۆ و گه‌له‌جه‌ییمیزی صحیح ده‌یه‌رلر اۆزرینه اینشا ائتمک ایسته‌ییرسک‌سه مطلق گئچمیش تجرۆبه‌لریمیزین زمینیندن حرکت ائتمک مجبوریتنده‌یک. بونون اۆچۆن چاناق قالا ظفری و میللی مۆجادیله‌نی دانیشیر اولماق، گۆنۆمۆزۆ و گه‌له‌جه‌ییمیزی دانیشماق آنلامینا گه‌لر.

آیریجا، تاریخ یالنیزجا یازیلانلاردان دا عیبارت دئییلدیر؛ تاریخ، گئرچکده‌ن اولاندیر. آما، غربلی شرقشناسلار قوم مرکزلی یاناشیملاریندان دولایی غربین خاریجینده قالان دیگر خالقلارین تاریخلری اۆزرینه یالانلار اویدوردولار و حه‌له ده اویدورماقدادیرلار. چۆنکۆ اونلارین آماجی دیگر میللتلری آشاغیلایاراق سومورماق ایدی.

گۆنۆمۆزده ائله قاریشیق رابیطه‌لر و ائله چوخ دگیشکنلی (فاکتورلو) بیر دۆنیادا یاشاییریق کی یاشادیغیمیز دۆنیانی آنلاماق کئده‌رک چتینلشمکده‌دیر. اؤزللیکله ده سرعتله گه‌لیشن تئکنولوژینین ائتکیسینی (تاثیرینی) گئده‌رک داها دا آرتدیردیغی "سؤیلمین گۆجۆ" اینسانین یاشادیغی گئرچکلیگی آنلاملاندیرماسیندا چوخ اؤنملی اولماقدادیر. فرقلی سؤیلملرین موجودیتی سؤز قونوسو اولسا دا "حاکیم سؤیلم" هم یاشادیغیمیز دۆنیانی بیچیملندیریر و هم ده یاشادیغیمیز دۆنیانین نه اولدوغونو بیزه آنلادیر. بو دانیشمانین اساس آماجی یاشادیغیمیز دۆنیانین یاشاندیغی بیچیمی ایله یاشانماسینین قاچینیلماز اولدوغونو ایره‌لی سۆره‌ن "کۆره‌سللشمه سؤیلمینی" اله آلماق و بو سؤیلمین ساولارینی (تئزلرینی) یاشادیغیمیز گئرچکلیکله رابیطه‌سینی قوراراق یانلیشلارینی، یانیلغیلارینی اورتایا قویماقدیر. بو گئرچکلشدیریلرکن ده اؤزللیکله بیلیم-اقتدار (علم-قدرت) ایلیشکیسی ده دیقته آلیناراق اصلینده یالان اۆزرینه قورولان بیر قورغو اولمانین اؤته‌سینه گئچمه‌دیگینی بو قورغونون دا یاشانان دۆنیانین بیچیملنمه‌سینده منفعت ساغلایان قدرت رابیطه‌لری ایله ایلگیلی اولاراق اورتایا قویولدوغو گئرچگیندن حرکت ائدیلمکده‌دیر.

بو دوغرولتودا دانیشمادا اؤنجه‌لیکله کۆره‌سللشمه قاورامی‌نین فرقلی و چاتیشان (متضاد) قاورامساللاشدیرمالارینین اولدوغو و بو قاورامسللاشدیرمالاردا هانکیسینین نده‌ن حاکیم اولدوغو دارتیشیلارکن بو سؤیلمین یۆکسلیشینین تاریخی و اجتماعی آرخا پلانی اله آلیناراق نئجه و نده‌ن یۆکسلدیگی سوروسونا جواب وئریلمه‌یه چالیشیلاجاقدیر. آردیندان ایندیلرده اجتماعی مسئله‌لرین گئدره‌ک داها آرتدیغی و موجود مسئله‌لرین ده داها دا درینلشدیگی بیر دۆنیادا یاشاماقدا اولدوغوموزا دایر گئرچکلیکلر اۆزریندن کۆره‌سللشمه سؤیلمینه گؤره بیچیملنن دۆنیادا، وعده‌سینی وئردیگی "کیچیک سئویملی دۆنیا"نین گئرچکلشمه‌سی یئرینه تام ترسی یؤنده سۆره‌جلر و سونوجلار اله آلیناراق سؤیلمین یالانلاری، یانلیشلاری و یانیلغیلاری اورتایا قویولاجاقدیر. سون اولاراق دا سۆره‌جین مسئله‌لرینین حلینین نه اولابیله‌جه‌گی موضوسوندا بللی اؤنریلر (پیشنهادلار) سونولماغا چالیشیلاجاقدیر.

اسکی یونانلی مۆتَفکیرلر سییاسی مسئله‌لری بحث ائدرکن اؤنلرینده، سییاستده‌ن ایقتیصادا، اینانجدان تحصیله تۆم اجتماعی حیاتی قورشایان (محاصره ائده‌ن) شهر دؤولتی دورارکَن، کلاسیک اسلام دۆشۆنرلرینین اؤنۆنده شرعی قانونلار و ایسلام دؤولتی دوروردو. دولاییسیلا ایسلام دۆنیاسیندا یاشایان مۆتَفکیرلرین، سییاسی استدلال‌لارینی اورتایا قویارکَن تمامن عقلانی فرضیه‌لرده‌ن حرکت ائتمه‌لری دۆشۆنۆله‌بیلمزدی. معمولن اونلار هم ایناجلاری گره‌یی هم ده فلسفه‌نی مشروعلاشدیرما قایغیسی ایله سییاسی مباحثه‌لره الهی بیر نظامی قاباقجادان قبول ائده‌ره‌ک باشلاییر، سونرا دا شرعی قانونلارین حاقلیلیغینی اثباتلاما چاباسینا دۆشۆردۆلر. شریعت ایچینده سیخیشان بیر سییاست آنلایشینی آشابیلمه‌یردیلر. بو قیسیر دؤنگۆنۆن (دور باطل) آشیلماسی اۆچۆن یا سئکولار بیر تاویر (تصمیم) ایله دین دؽشلاناجاق ایدی (کی بو او دؤنَم‌لرده نه مۆمکۆن نه ده آرزو ائدیلر بیر دوروم ایدی) یا دا دین ایله سییاست (۱۳-ۆنجۆ عصرین سونلاریندا ابن خلدون-نون یاپدیغی کیمی) فرقلی اولقولار (پدیده‌لر) اولاراق اله آلینیب یئنی سییاست نظرییه‌لرینه قاپی آرالاناجاق ایدی. ایسلام دۆنیاسیندا ایچ ایچه گئچمیش اولان دین و سییاست قوروملاری (نهادلاری) هر یول امتحان ائدیلره‌ک یئنیده‌ن اله آلینمالی ایدی. آنجاق هم دین هم ده سییاست قوروملارینین اورتاق دایاناغی اولان فلسفه بو گیریشیمین دؽشؽندا توتولابیلمزدی.

ایسلام دۆنیاسیندا فلسفه ایشله‌مه‌یه قالخان هر دۆشۆنر، اؤنجه فلسفه‌نین دوغاسی گره‌یی ایچینده یاشادیغی مدنیت و ده‌گرلر اورتامینی آنلاما و قاورامساللاشدیرما، سونرا دا اؤز فعالیتینی مشروعلاشدیرما یولوندا سییاست اولقوسو ایله حئسابلاشماق مجبوریتینده ایدی. زامانین باشات (غالب) مسئله‌سینین "عقل" ایله "وحی" آراسینداکی چاتیشمانی (تضادی) چؤزمک (حل ائتمک) اولدوغو دۆشۆنۆلرسه، فلسفه‌نین، دینین اؤزونو سییاست اولاراق سوندوغو (ارائه وئردیگی) ایسلام دۆنیاسینا، سییاستین هدایتینده گیرمیش اولماسی داها یاخشی آنلاشیلار.

اینسان ندیر؟ اؤزگۆرلۆک بلیرله‌نه‌بیلر می و یا تانیملانابیلر می؟ داها دراماتیک بیر شکیلده ایفاده ائده‌جک اولارساق: بیلینه‌بیلر می؟ اینسانلیق تاریخینین اۆره‌تدیگی (تولید ائتدیگی) و بیرینه وئریلن جوابین اوبیرینه وئریله‌جک جوابی دوغرودان (مستقیمن) بلیرله‌دیگی باشقا بیر سورو جۆتۆ وار می گؤره‌سن؟ اینسانی تانیملادیغیمیز زامان هارادایسا مستقیمن اؤزگۆرلۆیو و اؤزگۆرلۆیو تانیملادیغیمیز زامان دا هارادایسا مستقیمن اینسانی دا اونونلا بیرلیکده تانیملاریق. اینسان ندیر، ندن واردیر؟ اینسانین وارلیغینین آماجی اؤنجه‌دن بلیرلنمیش می؟ یوخسا اینسانین وارلیغینا اؤزۆنۆن قرار وئرمه‌سی می گره‌کیر؟ اگر اینسانین وارلیغینین آنلامی اؤنجه‌دن بلیرلنمیش ایسه، بونو نئجه بیله‌جه‌ییک، بونو بیله‌بیلمک اۆچۆن هارایا باخاجاغیق؟ یوخ، اگر اینسانین وارلیغینا آنلامی یئنه اینسانین اؤزو وئریرسه، اینسان بونو نه‌یه گؤره بلیرله‌یه‌جکدیر؟ بو قرار فردی بیر قراردیر می، یوخسا توپلومسال بیر قراردیر می؟ بلکه ده هم توپلومسال هم ده بیره‌یسل بیر بیر قراردیر.

اؤزگۆرلۆک ندیر؟ حق و سوروملولوق (مسئولیت) باغلامیندا دۆشۆنرسک، اؤزگۆرلۆک ساده‌جه حاقلارا صاحیب اولماق آنلامینا می گه‌لر؟ اؤزگۆرلۆک قاورامی (مفهومو) مجبوری اولاراق مسئولیت و تکلیف قاوراملارینی ایچرمز می؟ بئله اولونجا، ائش (برابر) دئیشله، اؤزگۆرلۆک قاورامی تعهد قاورامینی ایچره‌جک شکیلده دۆشۆنۆلرسه، بو اؤزگۆرلۆک قاورامینین اؤزۆنه آیقیری (ضد) بیر گیریشیم اولماز می؟ ندیر او حالدا اؤزگۆرلۆک؟ هارادایسا هر کسین گؤزۆ قاپالی تایید ائده‌جه‌گی "هر کسین ایسته‌دیگینی یاپماسی" اؤزگۆرلۆکدۆر مۆ میثال اۆچۆن؟ بیر ده، یاشادیم دیه‌بیلمه‌نین اولمازسا اولماز ایلکه‌سی اولان "اینسانین اؤزۆنۆ گئرچکلشدیرمه‌سی" نه انلاما گلمکده‌دیر؟

احمد اینام، "عشق" کیتابی ایله هامیمیزی یئنیدن، ایتیردیگیمیز "عشقه" چاغیریر. اینسانا سونولموش (بخش ائدیلمیش) انگین معنا و حقیقت قایناغی اولان "عشقه". حقیقت دویغوسونا ان چوخ یاخینلاشدیغیمیز حال اولان "عشق"، فقط اؤز حقیقتیمیزی اؤته‌کینه یانسیدماق دئگیل، اؤته‌کینین حقیقتینی ده کشف ائتمکدیر. "عشق" یئنی بیر دونیا قورابیلمه ایمکانی‌دیر. "دولو دولو یاشامانین" معنالاری ایله هؤرولموش بیر دونیا. "عشق" گوٚنوموزده یاشاماییر، یاشایابیلمه‌ییر.

"عشقی" سوٚرگوٚنه گؤندردیک.

یوخلوغونو وارلیغیمیزدا بیر اسکیک‌لیک کیمی یاشارکن "عشق" سؤزجوگونو هله ده چوخ سئویریک.

معنالار بیزیم اوٚرونلریمیزدیر (تولیدلریمیزدیر). وارلیغیمیزین ائشیگینده دئییللر.

١٧ و ١٨-اینجی یوزیلین فیلوسوفلارینا باخدیغیمیزدا، اینسانلیق تاریخینین باشیندا یئر آلان و اینسانلارین هله اجتماعی‌لشمه‌دیگی بیر دؤنه‌می وارسایدیقلارینی گؤروروک. بو دؤنه‌مین اؤزه‌للیگی، اجتماعی‌لشمه‌نی وار ائدن و دوزنله‌یه‌ن حقوق، اخلاق، دؤولت و دین کیمی هئچ بیر قورومون وار اولماماسیدیر. فیلوسوفلار طرفیندن "دوغا دورومو" دئیه آدلاندیریلان بو دؤنه‌م، بیر بیچیمده سونا ارمیش، اجتماعی دوزَن اورتایا چیخمیشدیر. توپلوم فلسفه‌سی ایله مشغول اولموش بیر چوخ دوشونر اوچون، دوغا دوروموندان اجتماعی حیاتا گئچیشین گئرچک‌لشدیگی او حساس نقطه، اجتماعی دوزنی قاوراماق اوچون، اوزرینده دوشونولمه‌یه دگر اولموشدور: اینسانلارین اجتماعی‌لیگه گئچیشی، اؤز ایستک‌لری نتیجه‌سینده می گئرچک‌لشمیشدیر، بیر بیرلرینی تحکم (سلطه) آلتینا آلماسیلا می؟

نؤکر-ارباب رابیطه‌سی، بو گئچیشین بیر تحکم وسیله‌سی ایله و زورلا اولدوغونو دوشونن فیلوسوفلارین باش‌وردوغو و ایچه‌ریک‌لندیرمه‌گه چالیشدیغی بیر وارساییمدیر. اؤزللیکله ١٩-اونجو یوزیلده هئگئل و نیچه بو وارساییم اوزرینه اؤنملی بَلیرله‌مه‌لر (تعین و تثبیت‌لر) اورتایا قویموشدورلار.

بو دانیشمادا، اونلارین بو وارساییم حاقینداکی بَلیرله‌مه‌لری اورتایا قویولاجاق و اویغون گؤرونمه‌ین نوکته‌لر سَریملنمه‌یه چالیشیلاجاقدیر.

وار اولان هر شئی بیلگی‌دیر. اوبیری جانلیلار یاشاملارینا یئته‌جک قَدَر بیلگیلرله دونیایا گَلرلر. اینسان ایسه بیلگیسیز دوغولار. بیلگیلَنمک اوچون یالنیزجا بیلمه ایمکانلاری واردیر. بو یولدا احتیاجی اولان بیلگینی اؤزو یاراتماق، اؤزو قورماق، اؤز یاپدیغینا گؤره یاشاماق، اؤزونو کونترول ائتمک و بیلگیلرینی اؤزو گلیشدیرمک مجبوریتینده‌دیر. اینسان نه‌قَدَر بیلَرسه، او قَدَر و او دوٚزَیده یاشایاجاقدیر. ایلک باخیشدا اولومسوز کیمی گؤرونَن بو اینسانلیق دورومو اخلاقین، دؤولتین، بیلیمین، هوٚنَرین، دینین یاپیجی-یارادیجی یاشامانین، آزادلیغین، مسئولیت‌ین، اؤزونو آشمانین، قیساجا اینسانجا اولان هر شئی‌ین دایاناغی و اساسی‌دیر. اینسانین وارلیق یاپیسی بو اساس اوٚزَرینه قورولوبدور. اینسانین صاحیب اولدوغو یاشاما مسئله‌سینه جواب، گئنه ده بو اساس اوٚزَرینه حاضیرلانار. اینسان مسئله‌لَشدیردیگی هر شئیی بیلمک استه‌یه‌ر: ائوره‌نی (هستی‌نی)، دوغانی (طبیعتی)، یاشاماغی، اؤزونو و حتا آختاردیغی بیلگینین یاپیسینی (ساختارینی)، قیساجا هر شئیی. باشلانقیجدا سوال‌لار و بو سوال‌لارا تاپیلمیش جوابلار واردیر. آنلادیلاراق اینتیقال ائدَن، یایغینلاشان جوابلار، زامان ایچینده قایناشیب توپارلاندیلار و اینسان بوٚتوٚنه داییر بیر دونیا تاساریمینا (طرح‌ینه) اولاشدی (اَل تاپدی). بو، اینسانین ایلک قوشادیجی (احاطه ائدیجی) قورغوسو اولان میتولوژی ایدی. اینسان اورادا بیر چوخ سوال‌ینا جواب تاپدی، بو جوابلارین حقیقت اولدوغونا ایناندی و او اینانج ایله یاشایارکَن، میتوسلار دا یاشادیلدی.

اؤته یاندان بیر چوخ یئرده آراشدیرمالار و بیلگیلنمه‌لر سوٚروٚردوٚ. اوٚست اوٚسته قالانان یئنی بیلگیلرله، میلئتوس شهرینده یئنید‌ه‌ن بوٚتوٚنجوٚل بیر ائوره‌ن تاساریمینین (طرحی‌نین) ایلک آتدیملاری آتیلدی. فلسفه بئله باشلادی. سانیلدی کی فلسفه باشلاینجا میتوسلار بیتدی. اویسا میتوسلار سوٚروٚردوٚ؛ میتوسلار میتوسو یاشادان اینانجلا، اونلارا باغلانیب یاشایانلارلا سوٚروٚردوٚ. اینسانین بیرده‌ن چوخ آغلی (عقلی) یوخ: بیر تک آغلی وار. اینسان اونونلا میتوسو دا یاراتدی، فلسفه ده یاپیر، بیلیم ده. ائله ایسه، آیریلیق (فرقلی‌لیک) هارادادیر؟ میتوسدان فلسفه‌یه گئچرکَن نه دَیشدی؟ میتوسدان فلسفه‌یه نئجه گئچیلدی؟ اینسانین ان بؤیوک ماجراسی بیلگی‌دیر. بیلگی ماجراسی، ایلک بؤیوک دوْروغونا (اوْفقونا) میتوسلاردا اریشدی، سونرا بؤیوک دوْروقلار فلسفه‌ده اورتایا چیخماغا باشلادی. اگر آغیل (عقل) تکسه، بوٚتون بونلار نئجه اولدو؟

میتولوژینی قوران آغیل ایله پوزیتیو (مثبت) بئیینلی اینسانلارین آغلی آراسیندا ایشله‌ییش باخیمیندان چوخ بؤیوک بیر آیریلیق (فرق) یوخدور. میتوسلارین اساس یاپیسینی (ساختارینی) اولوشدوران دوٚشونمه بیچیمی ایله او دؤنه‌ملرده فلسفه‌نی باشلادان، گه‌لیشدیره‌ن دوٚشونمه بیچیمینین و رونئسانس ایله باشلاییب گوٚنوموزه ده‌ک گه‌لیشیب گه‌لن بیلیملرین چاتیسینی اولوشدوران دوٚشونمه بیچیمی آراسیندا دا چوخ برک بیر آیریلیق (فرق) یوخدور. میتوس، فلسفه، بیلیم آراسینداکی بو قوشودلوقلار (موازی‌لیک‌لر) و ائتکیله‌شیملره (تامل‌لره) ایلک راستلادیغیمیز یئر، آنتیک جاغ اژه مدنیتی‌دیر.